Enda kune Zviri Mukati
International Parkinson uye Movement Disorder Society

        VHURUMENDE 30, NYAYA 1 • Kurume 2026.  Nyaya yakazara »

Zvinonyanya Kukosha muChikamu: 2026 PAS Congress

Kutarisirwa kwakabatana muzvirwere zvekufamba: Mhando dzakasiyana-siyana dzemigumisiro iri nani



Zvishandiso zvinoshanda uye nzira dzekugadzirisa 'nguva itsva' yePwP — uye mienzaniso chaiyo yazviri kutoshanda. 

Nyanzvi dzinoongorora kuti mamodheru emhando dzakasiyana-siyana anowedzera sei mhedzisiro yevarwere, kusanganisira nzwisiso inoshanda mukuvaka network dzekubatsirana.

Kuvaka timu yezvedzidzo dzakasiyana-siyana

Chirwere cheParkinson (PD) chirwere chakaoma, chine masisitimu akawanda chinopfuura zviratidzo zvemuviri nezvisiri zvemuviri, chinosanganisira kudyidzana kwakasimba nezvinhu zvemunhu, zvemagariro evanhu, uye zvezvakatipoteredza. Kuoma uku kunonetsa nzira dzechinyakare dzekutarisira dzinotarisa zviratidzo uye kunoratidza kudiwa kwenzira dzakabatana munzira yese yechirwere.

Shoko guru remusangano uyu raive rekuti kutarisirwa kwakabatana kunotsanangurwa nekubatanidzwa uye kubatana, kwete nehukuru hwechikwata. Kutarisirwa kwakabatana kunoshanda kunoenderana nekuti nyanzvi, masevhisi, uye mazinga ehutano zvakabatana sei kuburikidza nenzira dzakajeka dzekutumira varwere, masisitimu eruzivo akagovaniswa, uye maitiro ekutarisira akajairwa.

Humbowo hunotsigira kutarisirwa kwakabatana muPD huripo. Ongororo yakarongeka uye ongororo yakaitwa neboka reMDS yakaratidza kuti kutarisirwa kwakabatana kwakabatana nemhedzisiro iri nani yehupenyu zvichienzaniswa nekutarisirwa kwakajairika.

Zvisinei, dambudziko guru nhasi riri muzvipingamupinyi zvekusaita basa munzvimbo chaiyo, uko vanhu vazhinji vane chirwere chePD vanowana rubatsiro kunze kwenzvimbo dzakatarwa. Zvipingamupinyi izvi zvinogona kuiswa muzvikamu zvitatu:

  • Zvipingamupinyi zvechivako (kuwanikwa kushoma kwenzvimbo dzakanangana, mukana wakaganhurirwa, uye mabasa akapatsanurwa),

  • Zvipingamupinyi zvebasa (kushaya kudzidziswa kwakakwana uye ruzivo rwakakwana nezvezvirwere), uye

  • Zvipingamupinyi zvemari nezvematongerwo enyika (kushaya muripo, nguva yakachengetedzwa, uye zvinokurudzira kuti pave nekutarisirwa kwakarongeka kwevashandi pamwe chete).

Musangano uyu wakaratidza zviitiko zvitatu zvakabudirira pakuita basa iri nezvidzidzo zvakajeka zvinoshanda: muenzaniso weKaiser Permanente network-based, wakafuridzirwa neParkinsonNet, wakaratidza kuti kutarisirwa kwakabatana kunogona kugadziriswa uye kuwedzerwa muhurongwa hwezvehutano; humbowo kubva kuParkinsonNet physiotherapy hwakaratidza kuti kushanda zvakanaka kwekiriniki kunoenderana nehunyanzvi hwakavakirwa kuburikidza nedzidzo yakarongwa pamwe chete nehuwandu hwakawanda hwevarwere; uye muenzaniso weGerman Parkinson's Disease Multidisciplinary Complex Therapy (PD-MCT) wakaratidza kukosha kwekutumira vanhu vakakodzera kuti vatarisirwe zvakanaka pakati pevashandi.

Nzira huru inoshanda yekutsigira kuitiswa kwechirongwa ichi parizvino mumabasa chaiwo ndeyekuziva zvinodiwa nemurwere nekukurumidza uye nenzira yakarongeka. Kutarisirwa kwakabatana kunofanira kutanga nekuziva zvinodiwa zvinoshanda, zvepfungwa, uye zvine chekuita nekutora chikamu izvo zvinowanzosaonekwa nemidziyo inoenderana nechirwere. Kuziva kwekutanga kunogonesa kutumira rubatsiro panguva yakakodzera uye yakakodzera kune dzimwe nzira dzisiri dzemishonga.

Zvishandiso zvakaita seWorld Health Organization Disability Assessment Schedule 2.0 (WHODAS 2.0) zvinotsigira kuongororwa kwakazara kwebasa mumabasa ese. WHODAS 2.0 inoongorora nzvimbo nhanhatu dzakakosha: kuziva, kufamba-famba, kuzvitarisira, kugarisana nevamwe, mabasa ehupenyu, uye kutora chikamu munharaunda - ichipa maonero akazara ekuremara kupfuura zviratidzo zvechirwere. Chishandiso ichi chakasimbiswa netsika dzakasiyana, chinowanikwa mushanduro pfupi yezvikamu gumi nembiri yekushandiswa kwekiriniki nguva dzose, uye chakasimbiswa kuti chishandiswe pakuzivisa vanhu nezvebasa uye kupa rubatsiro rwevanhu vari kure. Nekuziva zvinodiwa zvebasa zvisina kuzadzikiswa uye kutsigira kukoshesa kwenzvimbo, WHODAS 2.0 inobatsira kutaurirana mukati memapoka evashandi pamwe nekutungamira sarudzo dzekurapa, kusanganisira kusarudzwa kwekupindira, kuwanda kwekurapwa, uye nzira yakakodzera yekuendesa (kure, mukati memunhu, kana musanganiswa). Kuchinjika uku mukupa rubatsiro kunotsigira zvakananga kukura uye kugara kwenguva refu, kunyanya munzvimbo dzine zviwanikwa zvishoma.

Muchidimbu, kutarisirwa kwakabatana muPD kunogoneka munzvimbo chaidzo kana kurongeka, hunyanzvi hwakanyanya, uye nzira dzekugadzirisa matambudziko dzichikosheswa. Chinangwa chinofanira kuchinja kubva pakuva nehurongwa hwechikwata hwakarongeka kuenda kune mhinduro dzinoshanda izvo zvinopa rubatsiro rwakakodzera kumurwere akakodzera, panguva yakakodzera.

 

Kunze kwekiriniki: Hutano hwepfungwa, mhando yehupenyu, uye kukosha kwerutsigiro rwenharaunda

Ndinoda kutanga nyaya iyi nekurangarira kuti sei Mufananidzo mutsva wevanhu vane chirwere cheParkinson (PwP) wabuda mumakore gumi aya. Pfungwa huru iri shure kwepfungwa iyi itsva inotikwezva kune zvinhu zvina: kusiyana kwechirwere, kunyanya huwandu hwakasiyana hwezvirwere hunowanikwa pazera rekutanga; zvidzidzo zvakadzama zvevakadzi nevarume muPwP, uko varume vanowanzoonekwa vari pakati pemakore 60-79 chete; uye kusiyana kwekufambira mberi kwechirwere pakati pevanhu, semuenzaniso, nekukurumidza zvichienzaniswa nekufambira mberi zvishoma nezvishoma. Zvichienderana neizvi, ruzivo rwePwP runogona kuchinja mukati mechirwere uye, kazhinji, vanhu vanowana chinangwa chine musoro muhupenyu hwavo pasinei nechirwere.

Sekureva kwemabhuku, munguva ino itsva yePwP, nzira dzekunzwira tsitsi dzakatsanangurwa pasi rese, zvichibva pamamodheru ekuchengetedza akasiyana-siyana anobatanidza mazinga akasiyana ekutarisirwa uye vanopa hutano. Semuenzaniso, Centers of Excellence yeParkinson's Foundation muUnited States, Parkinson's Day Hospital muHamburg (Germany), maMovement Disorders Clinics akasarudzika muIsrael, uye modheru yekutarisira yakawanda yakabudirira muNetherlands, ParkinsonNet. Mamodheru ese aya ane chimiro che "carousel" chinoumbwa nevashandi vehutano vakabatana, masisitimu ekubatanidza, dzidzo yePwP, uye network dzehutano kuti dzivandudze kutarisirwa kwakazara kwePwP.

Zvisinei, tinofanira kufunga nezvemamodheru aya sechikamu chepuzzle kana, sezvakatsanangurwa mupepa rakabudiswa munguva pfupi yapfuura naM. Okun, R. Dorsey, naB. Bloem, sepasi rose: hurongwa hwemodheru itsva yekupa hanya, yakafanana nesolar system. Munhu ane PD ndiye pakati pepasi rose, iyo inosanganisira masateliti nemapuraneti anoshanda pamwe chete kuvandudza mhando yehupenyu (QoL) uye kupa kutarisirwa kwakazara kwePwP. Asi zvinhu zvikuru zvepasi rose iyi mapuraneti anoshanda seanodzikamisa solar system uye anopa nzvimbo dzinogona kugara kwenguva refu dzehupenyu. Apa ndipo panotsanangurwa mamodheru erutsigiro rwakavakirwa munharaunda (CBS).

Zvirongwa zveCBS zvinopa zviwanikwa zvemagariro evanhu uye zvinopa nharaunda yePwP, vanochengeta varwere, nemhuri. Chinangwa cheCBS ndechekutarisa varwere, uko nharaunda inova nzvimbo yekurapa. Kazhinji, mapurogiramu aya anodzidzisa vatori vechikamu nezvehutano hwakanaka, mararamiro ane hutano, kudya kunovaka muviri, uye mari, vachinyanya kukoshesa hutano hwepfungwa.

Kugadzirisa hutano hwepfungwa kubva pamaonero evanhu vanorarama nechirwere cheParkinson kunoda kunzwisisa kuti hutano hwepfungwa hunotsanangurwa sei kuitira kuti pave nenzira dzakakodzera dzekuchinja hupenyu hwavo. Sekureva kweWHO, hutano hwepfungwa "mamiriro ekugara zvakanaka anoita kuti vanhu vakwanise kubata nematambudziko ehupenyu, kuona hunyanzvi hwavo, kudzidza nekushanda zvakanaka, uye kubatsira munharaunda yavo." Hukama nenharaunda hwakakosha nekuti hunova chinhu chinosimudzira hukama hwevanhu hune chinangwa.

Tava kuziva kuti hutano hwepfungwa muPD chinhu chakakosha pakutarisira kwakazara. Ongororo dzakawanda dzakataura kuti migumisiro isina kunaka yehutano hwepfungwa muPwP inokanganisa sei hupenyu nekuda kwekuoma kwezviratidzo zvemuviri, kurwadziwa, kuneta, kushushikana kwekuyeuka, kushungurudzika, uye kuzvidya mwoyo. Nekuda kweizvi, mapurogiramu eCBS anobvumira kuvandudzwa kwehutano hwemuviri, kusimbisa masocial network, kukurudzira kugamuchirwa kwechirwere kuburikidza nekuchinjana ruzivo pakati pePwP nevanotarisira, uye kubatsira kuderedza rusarura.

Asi zvakadini neLatin America? Tinoziva kuti kuwanda kwechirwere chePD muLatin America kuri kukura uye kuti PwP inosangana nezviratidzo zvepfungwa, migumisiro isina kunaka yehutano hwepfungwa, uye huwandu hwakanyanya hwekuvimba nechirwere ichi uye kufa nekukurumidza. Nekuda kweizvi, ongororo ichangobva kuitwa nePwP, vaongorori, vanopa hutano, nevatungamiriri vanobva kuPeru, Argentina, Chile, Mexico, Venezuela, Ecuador, El Salvador, Guatemala, Uruguay, neColombia yakawana kuti dunhu redu rine zvinodiwa zvisina kuzadzikiswa zvine chekuita nehurongwa hwehutano, network dzevashandi vehutano dzakanyatsobatanidzwa, uye ruzivo rushoma nezvechirwere chinodiwa kudzidzisa varwere nezvekuongororwa, kufambira mberi, uye matanho epamusoro. Zvimwe zvakawanikwa zvakakosha zvinosanganisira kusanzwisisana kubva kunyanzvi dzehutano pavanenge vachitaurirana nePwP uye mukana mudiki wekuwana mapoka ekutsigira. Pasinei nezvipingamupinyi izvi, Latin America ine vanhu vakasimba uye zvirongwa zvakawanda zvinoshanda nesimba kugadzira nharaunda dzakakomberedza PwP.

Muenzaniso wezvirongwa izvi chirongwa chinonzi Alianza Parkinson Cali muColombia. Chirongwa ichi chakatangwa muna 2015 nenyanzvi dzezvehutano, PwP, nevanotarisira varwere paFundación Valle del Lili, uko misangano inoitwa. Munenge mugore ra2017, boka rePwP nevanotarisira varwere vakakumbira misangano yakawanda zvichienderana nekubudirira kwakaitwa nechirongwa ichi, uye ipapo "Sábados en Movimiento" yakagadzirwa, iyo yakava nzvimbo yakakosha yekuvaka chirongwa chekutsigira chakavakirwa munharaunda.

Nedenda reCOVID-19, chirongwa ichi chakasangana nematambudziko ekuchengetedza hukama nenharaunda, uye boka racho rakagadzira misangano yepamhepo yemunhu wese. Munguva yedenda, chirongwa ichi chaipa zviitiko zvevhiki nevhiki zvinosanganisira kukurudzira pfungwa, kurovedza muviri, uye makirasi ekutamba. Mushure mekunge kutya denda kwadzikira pasi rose, matambudziko matsva akabuda: vazhinji vePwP vaisada kusiya misha yavo, uye vazhinji vakatanga kusafarira, kuora mwoyo, kana kuzvidya mwoyo kwakabatana nekusawirirana kwevanhu mumwedzi yavakapedza vari kudzimba.

Nedambudziko iri mupfungwa, boka iri rakasimudzira — kuburikidza nesocial media uye nemuromo — kudzokera kumisangano yekuonana pachipatara. Zvisinei, zvaive zvakaoma nekuti boka racho rakanga risisiri iro mushure meCOVID-19.

Matambudziko mazhinji achiri mberi, asi kubvira muna 2021 boka iri rave richishanda kuvandudza nzira dzekusvika kuvanhu vakawanda nekukurudzira kutora chikamu muzviitiko zvenguva dzose, zvinosanganisira zvidzidzo zvetango zvevhiki nevhiki, misangano yedzidzo, mapoka ekutsigira vachengeti, uye zvidzidzo zvekurovedza muviri zvinotungamirirwa kune vese vanotora chikamu mwedzi wega wega.

Pamusoro pezvose, tichine matambudziko mazhinji ari mberi kwedu, asi Latin America iri kuramba ichishanda kuderedza zvipingamupinyi zvemagariro evanhu neveruzhinji kune vanhu vane PwP vese. Tinofanira kushanda pamwe chete kuti:

  • Wana kubatanidzwa kwehurongwa hwehurongwa kuitira kugadzira mitemo yeruzhinji.

  • Kurudzirai dzidzo yevashandi vehutano hwepakutanga kuti vazive nezvechirwere ichi.

  • Dzidzisai PwP, vanochengeta varwere, nemhuri kuitira kuti musimbise ma network anovabvumira kufamba-famba nehupenyu hwechirwere cheParkinson.

 

Kutarisirwa kwevarwere vane marwadzo emusana uye hospice

Sezvo vashandi vekurapa vanorapa varwere vane marwadzo emwoyo vashoma kana kuti vasipo munyika dzakawanda, vanachiremba veMovement Disorders vanofanira kuwana hunyanzvi hwekurapa varwere vane marwadzo emwoyo. Takagamuchira zviratidzo zvisina mafambiro evanhu vane Parkinson's (PWP) uye tinogona kuwedzera izvi kune mamwe mamiriro atinotarisira. Pamwe chinhu chakakosha chekurapa varwere vane marwadzo emwoyo kuchinja kutarisa kwedu kubva kumurwere kuenda pakuwedzera, kusanganisira mhuri (zvisinei izvi zvinoita) muchikamu chedu chekurapa. Tsvagiridzo inoratidza kuti vanhu vane marwadzo emwoyo vane mutarisiri akagadzirira kuvandudzika kwehupenyu uye kusanyanya kunetseka pamweya, pasinei nekuva nezviratidzo zvakanyanya zvekufamba kwemuviri nepfungwa.

Vanachiremba vepfungwa vane dambudziko rekufamba vanogona kuongorora varwere kuti vaone kana vaine zviratidzo zvemuviri, zviratidzo zvepfungwa, uye matambudziko emweya. Kushanda mumapoka akasiyana-siyana kunogona kubatsira kuwedzera rutsigiro rwavanoda varwere vedu uye kudzivirira vanachiremba nevanamukoti kuti vasanyanya kutarisirwa nevarwere vedu.

Kunyange zvazvo vanachiremba vane matambudziko ekufamba vachipa rubatsiro kuvarwere kwemakore kusvika kumakumi emakore, kusagadzikana kwekurapa kunogona kuitika patinotarisa pamatanho. Kuwedzera ruzivo rwedu rwekutaurirana kuti tibvunze nezvetsika neruzivo kunogona kuwedzera kubatanidzwa kwevarwere nezvirongwa zvedu zvekurapa uye kuvandudza maonero avo ekudyidzana kwechiremba.

Chimwe chipingamupinyi chekupa rubatsiro rwekurapa runoshanda chinogona kunge chiri "chido chekugadzirisa chirwere" chinowanzoitika mukudzidziswa kwechiremba. Kana tichikoshesa kuwana nekugadzirisa matambudziko, kurarama nezvirwere zvinoramba zvichienderera mberi kunogona kuva kwakaoma. Tinogona kusafara nekusava nechokwadi uye kunzwa sekukundikana, kushaya simba, uye kuzvitonga isu nevamwe. Kutarisa patsva chinangwa chedu pakunzwisisa tsika nezvinangwa zvevarwere vedu nemhuri dzedu uye kuita zvese zvatinogona kuti tizvizadzise kunogona kuvandudza mashandiro edu.

Zvishandiso zvekufunga nezvazvo:

  • Gwaro Rekukurukurirana Nezvehurwere Hwakakomba, Alberta Health Services

  • Hurukuro InokoshaZvidzidzo zvepaindaneti zvinotangira pamadhora makumi mana nemapfumbamwe kusvika pamadhora mazana mashanu emadhora ($49)

 

 

Read more Kufamba Pamwe Chete:

Nyaya yakazara    matura oruzivo