Hupenyu hwakanaka muchirwere chaParkinson

Nhasi, tichataura nezvenyaya yake yaakanyora munguva pfupi yapfuura mumagazini yeMovement Disorders Clinical Practice ine musoro unoti "Kutsanangura Hunhu Hwehupenyu: Maonero Evanhu Vari Kurarama Nechirwere cheParkinson." Tinokutendai zvikuru nekubatana nesu nhasi.

Dr. Connie Marras: Mufaro wangu. Ndinokutendai nekundiwana.

Dr. Sara Schaefer: Zvakanaka. Unoziva, chakatanga kundishamisa nezvepepa iri ndechekuti riri kutsanangura chimwe chinhu chatinotaura nezvacho nguva dzese. Tinotaura nezvazvo mukuita, mukuita kwekiriniki. Tinotaura nezvazvo munzvimbo yekutsvagisa. Basa renyu rinoronga kutsanangura kuti hunhu [00:01:00] hwehupenyu hunorevei kuvanhu vane chirwere cheParkinson, uye sezvandambotaura, kwatova nehukuru hwehupenyu hunoshandiswa mukutsvaga uye munzvimbo yekutsvagisa. Sei timu yenyu yaifunga kuti zvakakosha kubvunza mubvunzo uyu izvozvi?

Dr. Connie Marras: Ehe. Saka zvaunotaura zvinoratidza chokwadi chekuti, kunyangwe tichishandisa izwi iri nguva dzese uye tichifunga kuti tinoziva zvarinoreva kana ukatanga kutarisa kuti zviyero zvinotsvaga sei kuyera hupenyu, uye kuti izwi iri rinoshandiswa sei mumabhuku. Rinoshandiswa kutsanangura pfungwa yenzvimbo dzakasiyana zvichienderana nemamiriro ezvinhu.

Uye zviyero zvatinoshandisa zvinowanzotarisa pane zvinosarudza hupenyu hwakanaka, kwete chaizvo hunhu hwechinhu chacho pachacho. Saka ndizvo chaizvo zvakandiita kuti ndide kunzwisisa zviri nani kuti hupenyu hwakanaka chii.

Uye pandakatarisa tsananguro dzemhando yehupenyu mumabhuku, zvakandishamisa kuti hatina kumbobvira taita-- ndakanga ndisati ndamboona, kanenge, basa rakabvunza vanhu vane ruzivo rwehupenyu kuti vaifungei nezvenyaya iyi. Saka ndizvo zvinhu zvakakurudzira tsvakiridzo iyi.

Dr. Sara Schaefer: Uye kana uchiti zvinhu zvinosarudza kuti hupenyu hwakanaka sei zviri muchiyero, ungandipa mienzaniso here?

Dr. Connie Marras: Zviyero zvehupenyu hwemunhu ane chirwere cheParkinson, tinowanzozviti hupenyu hune chekuita nehutano, zvinowanzokamurwa kuita zvikamu zvakaita sekufamba kwemuviri, kwete kufamba kwemuviri, uye manzwiro. Saka semuenzaniso panogona kuva nemubvunzo wekuti munhu anogona kufamba zvakanaka sei kana kuti zvakawanda sei, kudengenyeka kwemumwe munhu kwakasimba sei, semuenzaniso.

Saka izvozvo zvingava mienzaniso yezvinhu zvinogona kuratidza hupenyu hwemunhu muchikamu chidiki [00:03:00] asi zvisingaratidze hunhu hwehupenyu hwemunhu.

Dr. Sara Schaefer: Zvakanaka. Saka wakatsvaga sei kuti uzive izvi? Tiudze nezvenzira dzekudzidza kwako uye ndinoda kunzwa kuti sei timu yako yakasarudza nzira yekuunganidza data iri nenzira yekuongorora.

Dr. Connie Marras: Ehe. Zvichida ndichatanga nechikamu chekupedzisira chekutanga ndechekuti, sei nzira yekuongorora zvinhu? Saka zvechokwadi, hapana mhinduro chaiyo kana isiriyo pane izvi, maererano nekuti, chii chinonzi mhando yehupenyu? Yakavakirwa pamaonero edu. Chinangwa chedu chaive kunzwisisa pfungwa. Uye nzira dzakadaro dzinopa mukana wekutsvagisa zvinhu.

Uye zvechokwadi, taitanga kubva pakushaya ruzivo rwekare. Saka taitsvaga mafungiro evanhu vane ruzivo rwakararama kuti tibatsire pamwe nekutsvaga kwakazotevera nezvenyaya iyi, nechinangwa chikuru chepurojekiti huru yekuona hunhu hwakakosha hwezviyero zvakagadzirirwa kuyera mhando yehupenyu. [00:04:00] Asi kubva pakuona kwevanhu vane ruzivo rwakararama.

Kuti tiite izvi, takatanga nekubvunza vanhu ava, saka boka revanhu vane chirwere cheParkinson, kuti vaizotsanangura sei mararamiro avo? Uye takavabvunza, takavaudza kuti taizobvunza izvi tichiita hurukuro uye takavapa mazuva mashoma ekufunga nezvazvo. Uye vakazouya nepfungwa idzodzo kubvunzurudzo.

Uye takanyora mhinduro dzavo dzese ndokuzoshandisa nzira yekuongorora iyoyo, tichitanga nekunyora mapoka eruzivo rwavaitipa, uye tozotevera izvozvo nekuongorora kwakanyatsojeka. Izvozvo zvadaro takazvibatanidza muhurongwa hwakaendeswa kuboka revashandi, iro raisanganisira vanhu vanorarama nechirwere cheParkinson pamwe nevarapi, nyanzvi dzezvirwere zvekufamba, uye nyanzvi dzehutano dzakabatana.

Uye mumwe nemumwe wevanhu ivavo akatipa mhinduro pamusoro pehurongwa, hwatakadzokorora tobva tavapa mhinduro kuti vawedzere kunatsiridza. Saka yaive nzira yekudzokorora inosanganisira vanhu vane chirwere cheParkinson nevasina.

Dr. Sara Schaefer: Iyoyo inzira inonakidza zvikuru, kutora data raunounganidza wobva waenda kuboka kwete revarwere ivavo chete asiwo kuvanachiremba kuti vaedze kurishandisa, zvishoma.

Dr. Connie Marras: Ehe, uye ndinotarisira kuti zviitike -- zviri mumutauro unotaura kune vese vari vaviri, handiti? Nekuti ndinofunga kuti kune vane chekuita neizvi kumativi ese maviri vachabatsira kudzidzisa tsvakiridzo nekutarisira kwekiriniki.

Dr. Sara Schaefer: Uye chii chawakawana? Uye pane zvinhu zvakakushamisa here muzvawakawana, iwe?

Dr. Connie Marras: Ehe. Saka takaona kuti, zvikamu zvitatu zveruzivo ndizvo zvandaifunga nezvazvo, zvinotungamira kupfungwa huru, mhodzi yehunhu hwe [00:06:00] hupenyu. Uye uchaona kuti pane mufananidzo mupepa umo dingindira rekunze rine nzira dzekugadzira manzwiro akanaka, zvichitungamira kumanzwiro chaiwo akanaka anobatsira kuhupenyu hwakanaka.

Uye mukati memwoyo mune hupenyu hwakanaka, hunova mamiriro epfungwa ekuva nemanzwiro akanaka. Saka ndinofunga kuti zvakasimbisa kuti hupenyu hwakanaka hahubatiki. Mamiriro ezvinhu anopesvedzerwa nezvinhu zvakawanda zvinobatika, asi izvo hazvisi hupenyu hwakanaka mazviri.

Asi chimwe chezvinhu zvinoshamisa kwandiri, izvo zvingangodaro zvisina kufanira kunge zvakadaro, tichifunga nezveruzivo rwangu rwemabhuku nezviyero zvatinoshandisa, ndechekuti vazhinji vevatori vechikamu vedu vakataura nezvezvinhu zvinosarudza hupenyu hwakanaka pane kuti hupenyu hwakanaka sei. Saka zvinoratidza kuti ichi chinhu chakaoma kutsanangura [00:07:00] pachacho.

Vashoma pane hafu yevatori vechikamu vedu vakataura zvakananga nezvetsanangudzo dzehutano, izvo zvaive zvakakoshawo, kunyangwe hazvo vaive vanhu vane chirwere chetsinga chisingaperi. Asi vainyanya kutaura nezve kugona uye kuita zvinhu zvinovapa mufaro. Uye chechitatu, zvaindifadza zvikuru kuti boka revanhu vaive nechirwere cheParkinson chakanyanya kukura muzvikamu zvaungati zviri pakati nepakati kusvika zvakanyanya, uye ndivo chete vanhu vakataura nezvepfungwa dzakadai sekuzvimirira kana kugamuchira mamiriro avo ezvinhu.

Kunyange zvazvo vanhu vainyanya kubatwa zvisina kunaka, havana kumbotaura pfungwa idzodzo. Ndivo vega vaitaura nezvekuda kusava nerusarura, chiremerera, ruremekedzo, uye vakataura zvakawanda nezvekugona kuita zvinhu uye kuda kuramba vachiita izvozvo. Asi kusawirirana uku [00:08:00] kwakaitawo kuti tifunge nezvekuti nzira iyo munhu anofunga nayo hupenyu hwakanaka uye izvo zvinosarudza zvinogona kuchinja nekufamba kwenguva.

Kunyangwe zvedu zvaive zvidzidzo zvakasiyana-siyana, kwete zvenguva refu, saka izvozvo zvichiri kuda kuongororwa. Asi ndinofunga kuti zvine zvazvinoreva pamwe pakuyera nekuti hazvisi chete kuti zvinhu zvinosarudza hupenyu zvinosiyana pamunhu mumwe nemumwe, saka vanhu vari muchidzidzo chedu vaitiudza zvinhu zvakasiyana-siyana muzviitiko zvakawanda nezvekuti hupenyu hwakanaka sei kwavari.

Asi zvinogonawo kuchinja mukati memunhu panguva yechirwere, uye zviri pachena kuti izvozvo zvinogona kuva nemigumisiro pakuyera.

Dr. Sara Schaefer: Ehe, ndichiverenga mhinduro, ndanga ndichifunga kuti dai ndaitarisa data iri remhando yepamusoro, kwete kuti ndine data rese, asi kuti ndaizotsanangura sei zvinhu, handiti? Uye ndichifunga nezvemamiriro ezvinhu, handiti? Hutano kana husina hutano, Parkinson's [00:09:00] kana isiri Parkinson's, kana pre versus post-Parkinson's.

Uye zvino zvaungaita kana zvausingakwanise kuita nekuda kwemamiriro ezvinhu. Mabasa iwayo akakosha kwavari, wakazvimiririra zvakadii, unozviona sewakajairika zvakadii? "Magariro" iwayo akaitika kakawanda. Uye zvino pane maitiro ezvinhu uye zvaunogona kuita kana zvausingakwanise kuita. Uchiri kuwana mufaro here?

Uchiri kuwana kugutsikana here? Uye ipapo pakava nerudzi irworwo rwechinhu chekunze, rusarura, kutongwa, kuva mutoro kana kusava mutoro kune vamwe, rudzi irworwo rwezvinhu. Uye ndinofunga, kubva pane zvawakataura pakutanga, zvinoita sekunge zviyero zvedu zvakawanda zvinongosvika pakutanga kana pamwe pekutanga nekwechipiri zvezvinhu izvozvo, kwete hazvo zvikamu zvekupedzisira.

Asi zvakandisiya ndisina chimiro pamusoro penyaya iyi yese. Ungabatanidza sei zvese izvi kuita pfungwa imwe chete? Uye tinofanira kutoedza here? Unofunga kuti izvozvo zvinokwanisika here [00:10:00]?

Dr. Connie Marras: Ini ndinofunga kuti hupenyu hwakanaka hunogona kupfupikiswa kuita pfungwa imwe chete, uye kuti ruzivo rwese rwatakapihwa nevatori vechikamu rwaive nezvezvinhu zvinosarudza pfungwa imwe chete iyi. Vaitiudza pachena, kunyangwe vachiti, hupenyu hwakanaka kugona kwangu kuita zvinhu zvandinofarira chaizvo. Pane zvinoreva kuti vane chimwe chinhu chavanoita chinotungamira kumufaro, icho chinozosarudza hupenyu hwavo hwakanaka, handiti? Uye mumwe munhu angazvitaura nenzira yakasiyana, achiwana kugutsikana kuburikidza nezvinhu zvavanoda. Asi zvakare, zviri kutungamira kupfungwa idzodzo dzinova kunzwa kwakanaka kuri hupenyu hwakanaka, ndiyo meseji yatakatora kubva kune vatori vechikamu vedu.

Uye ndinofunga kuti zvinokwanisika kuva mumamiriro ekupedzisira epfungwa, asi chinosiyana ndicho chinoita kuti izvozvo zviitike pamunhu mumwe nemumwe. Uye [00:11:00] saka ndinofunga kuti dambudziko riripo pakuyera hunhu hwemunhu nderekuedza kuzviyera zvakananga nekubvunza vanhu kuti vanonzwa sei zvakanaka, handiti?

Kana kuti unogona kuzvitaura sehupenyu hwakanaka, kana uchida, mumubvunzo mumwe chete. Asi kana ukaedza kuita izvozvo mukutsvagisa kwekiriniki, zvichienderana nezvauri kuedza kuita, ngatitii tiri kutaura nezvekuyedza kwekiriniki kwatinoda kushandisa hupenyu hwakanaka senzira yechipiri yekuyera mhedzisiro, saka tichasangana nedambudziko rekuti kune zvakawanda zvinosarudza mamiriro iwayo emanzwiro akanaka zvekuti tichawana mhinduro inopindura zvichienderana nekupindira kwedu here?

Izvozvo zvingasaita. Saka tinofanira kusarudza zvinhu zvishoma zvinosarudza hupenyu hwemunhu kuti titarise, zvichienderana nekushandiswa kwazvinoitwa. Saka ndinofunga kuti dambudziko riripo ndeiri, kuti ipfungwa imwe chete [00:12:00] yekupedzisira, asi ine zvinhu zvakawanda zvinosiyanisa vanhu, uye tinofanira kutsvaga mhinduro yekuyera inotsanangura izvozvo.

Dr. Sara Schaefer: Saka munofunga kuti basa renyu rinofanira sei kubatsira pakuongorora zvatinoshandisa? Ndinoziva kuti ndiwo mubvunzo wematanho anotevera, mubvunzo wezvidzidzo zveramangwana, asi mune pfungwa dzekutanga here?

Dr. Connie Marras: Ndinozviziva zvechokwadi. Ndinofunga kuti tinofanira kujekesa zvatiri kuyera, kuti hatisi kuyera hupenyu hwemunhu wega, asi tiri kuyera zvinhu zvinohuratidza pamwe muzviyero zvakawanda. Sezvandambotaura, tinofanira kuedza kunzwisisa hunhu uhwu hwemunhu ega hwega hwechinosarudza hupenyu hwemunhu.

Uye takanzwa mune zvimwe zvikamu zvechirongwa chedu chekutsvagisa kubva kuvanhu vanorarama nechirwere cheParkinson nezvekuti tingazviita sei nekuedza kutarisa kwete chete pakuvapo kana kusavapo kwe, kana kuwanda kana [00:13:00] kwezviratidzo nezviitiko, asiwo kuti zvinokanganisa sei munhu wacho.

Uye mibvunzo iyoyo yakasiyana uye inoda mhinduro dzakasiyana asi inogona kubatanidzwa. Takanzwawo kubva kwavari kuti zvinhu izvi zvinosimudzira hupenyu, izvo zvakatungamira mhinduro dzevatori vechikamu vedu, hazviwanzoonekwa zvakanyanya uye zvinodawo kubatanidzwa. Zvakadai sekuva neruremekedzo, kuva nerutsigiro kubva kumhuri nevanotarisira.

Dr. Sara Schaefer: Munofunga kuti basa renyu rinofanira kukanganisa sei kutarisirwa kwevanhu vane chirwere cheParkinson?

Dr. Connie Marras: Ini ndinofunga kuti sevanachiremba tinowanzo tarisa zvakanyanya pazviratidzo zvemuviri. Kazhinji kutarisira kwedu kunotongwa nekuedza kugadzirisa matambudziko ekufamba kwemuviri, handiti? Kuti tinogona kukanganisa nemishonga uye nzira dzisiri dzemishonga dzatiinadzo. Asi ndinofunga kuti [00:14:00] chatisingaite zvakanaka kuedza kutsigira vanhu vane chirwere cheParkinson mukukwanisa kwavo kuita zvinhu zvinovapa mufaro. Uye kuti tiite izvozvo, ndinofunga kuti kupedza nguva muhukama hwako nevarwere kuti uzive kuti chii chinovapa mufaro chinokosha uye chinogona kubatsira hurukuro dzako dzemangwana. Pamwe zvichabatsira zvikuru kuvaka hukama hwako nemurwere wako, uye kutibatsira kutarisa kupindira kwedu pazvinhu zvichavakosha kwavari.

Saka kana ndikaona kuti murwere wangu ane kudedera kukuru kwekuzorora ndinogona kunzwa ndichimanikidzwa kuchinja mishonga yake kuti ndiedze kugadzirisa izvozvo, asi kunzwisisa kuti izvozvo zvinomukanganisa sei uye kuti zvine basa here kana kuti kwete, uye pamwe hachisi chinhu chakakosha kwaari ndinofunga kuti chakakosha zvikuru.

Uye, mabasa avanogona kuda kuita kuti vanyatsonakidzwa nezuva ravo anogonawo kuva chinhu chinonyanya kukosha pazvinangwa zvako zvekurapwa nemunhu wacho. Izvozvo ndizvo zvandinofunga kuti zvinogona kuchinja maitiro atinoita hurukuro dzedu nevarwere vedu.

Dr. Sara Schaefer: Ndinobvumirana nazvo 100%. Ndinoedza kuisa zvinhu izvozvo zvose pakushanya kwangu kwekutanga nemurwere ane chirwere cheParkinson uye ndozviisa munhoroondo yevanhu kuitira kuti zvirambe zviripo kwandiri kuti ndizvitaure, munoziva, nezverudo rwavo rwepickleball kana chero chingave chiri.

Dr. Connie Marras: Rudyi.

Dr. Sara Schaefer: Munofunga kuti pane meseji pano yevarwere vedu kune varwere vangave vachiteerera podcast iyi yaunoda kuti vatore?

Dr. Connie Marras: Ehe. Ndinofunga kuti kana vachida kuwana rubatsiro rwakawanda kubva pakushanya kwavo kune nyanzvi yehutano, vanogona kutarisa pazvinhu zvinonyanya kukanganisa hupenyu hwavo, uye varege kurega nyanzvi yehutano ichikanganiswa nekutaura zvakawanda nezvezvinhu zvisina kukosha.

Saka pakupedzisira kukosha kwavo ndiko kutarisirwa kwavo. Uye musarega nyanzvi dzehutano [00:16:00] dzichityaira bhazi. Kuisa zvinangwa zvingabatsira mukugutsikana kwavo muhupenyu kunobatsira. Uye, tauriranai nenyanzvi dzavo dzehutano kuitira kuti vakubatsirei kuzadzisa izvozvo.

Ndinofunga izvozvo zvichabatsira kuti kutaurirana kwese kushande pamwe chete uye kuwana mhedzisiro yakanaka.

Dr. Sara Schaefer: Zano rakanaka chose. Tinotenda nekubatana nesu. Pane zvimwe zvamunoda kuwedzera tisati tavhara?

Dr. Connie Marras: Kwete, ndinokutendai nekufarira kwenyu bepa iri uye ndinotarisira kuti basa iri rinogona kutibatsira kuyera hupenyu nenzira ine chinangwa kuvarwere vedu uye kuvandudza tsvakiridzo yatinoita uye kuita kuti ive yakakosha.

Dr. Sara Schaefer: Ehe, ndinofarira kuti uri kungodzokera kuvanhu vatiri kuitira zvese izvi. Makorokoto nepepa rako.

Dr. Connie Marras: Ndokutenda zvikuru. [00:17:00]